Let us come together to Save Environment   पर्यावरण विज्ञान
  Paryavaran Vigyan

Home 


Forest Rights 

People's Biodiversity Register

People's Initiatives

Your Feedback

Discussion Forum

About Us

"दिल्ली मुंबईत आमचे सरकार , आमच्या गावात आम्हीच सरकार "
अशी ग्रामसभेची घोषणा असणारे मेंढा गाव ज्याचा उल्लेख मेंढा (लेखा) असा केला जातो, हे  गडचिरोली जिल्ह्यातल्या धानोरा  तालुक्यातील 1930 हेक्टर क्षेत्राचे गाव असून २०११ च्या जनगणनेनुसार ह्या गावात 106 कुटुंबे व एकूण 473 लोकसंख्या आहे. ह्याच्या सर्वात जवळचे शहर गडचिरोली [GADCHIROLI] 30 किलोमीटर अंतरावर आहे. यामध्ये 241 पुरुष आणि 232 स्त्रिया आहेत. यामध्ये अनुसूचित जातीचे लोक 0 असून अनुसूचित जमातीचे 473 लोक आहेत
.ह्या गावाचा जनगणनेतील स्थल निर्देशांक 538983 http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB.html आहे.
साक्षरता :
 * एकूण साक्षर लोकसंख्या: 298
* साक्षर पुरुष लोकसंख्या: 170 (57.05%)
* साक्षर स्त्री लोकसंख्या: 128 (42.95%)
 शैक्षणिक सुविधा :
 गावात 1 शासकीय प्राथमिक शाळा आहे. सर्वात जवळील उच्च माध्यमिक शिक्षण|उच्च माध्यमिक शाळा,महाविद्यालय|पदवी महाविद्यालय, पॉलिटेक्निक,व्यावसायिक प्रशिक्षण शाळा धानोरा (DHANORA) येथे 5 किलोमीटरहून कमी अंतरावर आहे.  सर्वात जवळील अभियांत्रिकी महाविद्यालय,अनौपचारिक प्रशिक्षणकेंद्र, अपंगांसाठी खास शाळा गडचिरोली येथे  10 किलोमीटरहून जास्त अंतरावर आहे. सर्वात जवळील वैद्यकीय महाविद्यालय,व्यवस्थापन संस्था चंद्रपूर येथे 100 किलोमीटरहून जास्त अंतरावर आहे.  
 वैद्यकीय सुविधा (शासकीय):
 
सर्वात जवळील सामूहिक आरोग्य केंद्र, प्राथमिक आरोग्य उपकेंद्र / आरोग्य केंद्र ,  प्रसूती| प्रसूति व बालकल्याण केंद्र , क्षयरोग उपचार केंद्र , अलोपॅथिक रुग्णालय, पर्यायी औषधोपचार रुग्णालय, दवाखाना ,  पशुवैद्यकीय रुग्णालय, फिरता दवाखाना,कुटुंब कल्याणकेंद्र 5 किलोमीटरहून कमी अंतरावर आहे.
 वैद्यकीय सुविधा (अशासकीय) :
 पिण्याचे पाणी:
गावात शुद्धिकरण केलेल्या वा शुद्धिकरण न केलेल्या नळाच्या किंवा ट्यूबवेलच्या/बोअरवेलच्या पाण्याचा पुरवठा नाही.  गावात न झाकलेल्या विहिरीच्या पाण्याचा व हॅन्डपंपच्या पाण्याचा पुरवठा आहे.  गावात झऱ्याच्या,  नदी / कालव्याच्या, तलाव /तळे/सरोवर यातील पाण्याचा पुरवठा आहे. गावात इतर पद्धतीने पाण्याचा पुरवठा नाही.
 स्वच्छता :
 गावात बंद गटार तसेच उघडे गटार उपलब्ध नाही. सांडपाणी थेट जलनिस्सारण केंद्रात सोडले जाते[?]. या क्षेत्राचा संपूर्ण स्वच्छता अभियानात समावेश नाही. गावात न्हाणीघरासह वा न्हाणीघराशिवाय सार्वजनिक स्वच्छता गृह उपलब्ध नाही. गावात ग्रामीण उत्पादक केंद्रे किंवा ग्रामीण सॅनिटरी वा सॅनिटरी हार्डवेअरचे दुकान उपलब्ध नाही.  गावात सामूहिक बायोगॅस किंवा कचऱ्याच्या उत्पादक पुनर्वापराची व्यवस्था उपलब्ध नाही.
 संपर्क व दळणवळण:
 गावात पोस्ट ऑफिस वा उपपोस्ट ऑफिस उपलब्ध नाही.सर्वात जवळील पोस्ट ऑफिस, उपपोस्ट ऑफिस 5 किलोमीटरहून कमी अंतरावर आहे.  गावात दूरध्वनी उपलब्ध आहे. गावात सार्वजनिक दूरध्वनी केंद्र, मोबाईल फोन,इंटरनेट सुविधा उपलब्ध नाही.सर्वात जवळील सार्वजनिक दूरध्वनी केंद्र, मोबाईल फोन, इंटरनेट सुविधा 5 ते 10 किलोमीटर अंतरावर आहे. गावात इंटरनेट,वा खाजगी कूरियर  सुविधा उपलब्ध नाही.सर्वात जवळील या सुविधा 10 किलोमीटरहून जास्त अंतरावर आहे.  गावात शासकीय बस   उपलब्ध आहे. गावात खाजगी बस सेवा उपलब्ध नाही व सर्वात जवळील खाजगी बस सेवा 10 किलोमीटरहून जास्त अंतरावर आहे. गावात रेल्वे स्थानक उपलब्ध नसून सर्वात जवळील रेल्वे स्थानक 100 किलोमीटरहून जास्त अंतरावर आहे. गावात ऑटोरिक्षा व टमटम उपलब्ध वा टॅक्सी उपलब्ध नाही.या सेवा सर्वात जवळ 5 किलोमीटरहून कमी अंतरावर आहे. गावात व्हॅन उपलब्ध नसून सर्वात जवळील व्हॅन 10 किलोमीटरहून जास्त अंतरावर आहे. गावात ट्रॅक्टर उपलब्ध  आहे. गावात सायकल रिक्षा (पायचाकी) उपलब्ध नाही व सर्वात जवळील सायकल रिक्षा (पायचाकी) 10 किलोमीटरहून जास्त अंतरावर आहे. गावात सायकल रिक्षा (यांत्रिक) उपलब्ध नाही. गावात बैल व इतर जनावरांनी ओढलेली गाडी उपलब्ध आहे. गावात समुद्र व नदीवरील बोट सेवा उपलब्ध नाही. राष्ट्रीय महामार्ग गावाला जोडलेला नाही.सर्वात जवळील राष्ट्रीय महामार्ग 10 किलोमीटरहून जास्त अंतरावर आहे. राज्य महामार्ग (भारत)|राज्य महामार्ग गावाला जोडलेला आहे. जिल्यातील मुख्य रस्ता गावाला जोडलेला आहे. जिल्ह्यातील दुय्यम रस्ता गावाला जोडलेला आहे.
 बाजार व पतव्यवस्था :
 गावात एटीएम उपलब्ध नाही.सर्वात जवळील एटीएम 5 किलोमीटरहून कमी अंतरावर आहे. गावात व्यापारी बॅंक, सहकारी संस्था|सहकारी बॅंक, शेतकी कर्ज संस्था उपलब्ध नाही.सर्वात जवळील व्यापारी बॅंक, सहकारी संस्था|सहकारी बॅंक, शेतकी कर्ज संस्था 5 किलोमीटरहून कमी अंतरावर आहे.. गावात मंडया / कायमचे बाजार उपलब्ध नाही.सर्वात जवळील मंडया / कायमचे बाजार 5 किलोमीटरहून कमी अंतरावर आहे. गावात आठवड्याचा बाजार उपलब्ध नाही.सर्वात जवळील आठवड्याचा बाजार 5 किलोमीटरहून कमी अंतरावर आहे.
 आरोग्य:
 गावात एकात्मिक बाल विकास योजना (पोषण आहार केंद्र) , अंगणवाडी (पोषण आहार केंद्र) व इतर पोषण आहार केंद्र उपलब्ध आहे. गावात 'आशा' कर्मचारी उपलब्ध आहे. गावात समाज भवन (दूरदर्शन|टीव्ही सह/शिवाय) उपलब्ध नाही.सर्वात जवळील समाज भवन (दूरदर्शन|टीव्ही सह/शिवाय) 5 किलोमीटरहून कमी अंतरावर आहे. गावात क्रीडांगण , खेळ / करमणूक केंद्र ,चित्रपटगृह / व्हिडिओ केंद्र उपलब्ध नाही.सर्वात जवळील क्रीडांगण , खेळ / करमणूक केंद्र ,चित्रपटगृह / व्हिडिओ केंद्र 5 किलोमीटरहून कमी अंतरावर आहे.  गावात सार्वजनिक ग्रंथालय/ वाचनालय उपलब्ध नाही.तथापि ग्रंथालयासाठी  नवीन ईमारतीचे बांधकाम पूर्ण होत आले आहे.सर्वात जवळील सार्वजनिक ग्रंथालय/वाचनालय 5 किलोमीटरहून कमी अंतरावर आहे. . गावात वृत्तपत्र पुरवठा उपलब्ध नाही.सर्वात जवळील वृत्तपत्र पुरवठा 5 किलोमीटरहून कमी अंतरावर आहे. गावात[विधानसभा मतदारसंघ|विधानसभा मतदान केंद्र उपलब्ध नाही.सर्वात जवळील विधानसभा मतदारसंघ|विधानसभा मतदान केंद्र 5 किलोमीटरहून कमी अंतरावर आहे. गावात जन्म, मृत्यू, विवाह नोंदणी कायदा|जन्म व मृत्यु नोंदणी केंद्र उपलब्ध नाही.सर्वात जवळील जन्म, मृत्यू, विवाह नोंदणी कायदा|जन्म व मृत्यु नोंदणी केंद्र 5 किलोमीटरहून कमी अंतरावर आहे.
 वीज:
14 तासांचा वीजपुरवठा उन्हाळ्यात (एप्रिल-सप्टेंबर) प्रतिदिवस सर्व प्रकारच्या वापरासाठी म्हणजे घरगुती ,व्यापारी तसेचशेतीसाठी उपलब्ध आहे. 14 तासांचा वीजपुरवठा हिवाळ्यात (ऑक्टोबर-मार्च) प्रतिदिवस सर्व प्रकारच्या वापरासाठी म्हणजे शेतीसाठी,व्यापारी व घरगुती वापरासाठी उपलब्ध आहे. 
 जमिनीचा वापर:
मेंढा ह्या गावात जमिनीचा वापर खालीलप्रमाणे होतो (हेक्टरमध्ये क्षेत्रफळ):
वन : 1741.61
 बिगरशेती वापरात असलेली जमीन: 88.39
 ओसाड व लागवडीला अयोग्य जमीन: 0
 कुरणे व इतर चराऊ जमीन: 23
 फुटकळ झाडीखालची जमीन: 0
 लागवडीयोग्य पडीक जमीन: 0
 कायमस्वरूपी पडीक जमीन: 0
 सद्यस्थितीतील पडीक जमीन: 0
 पिकांखालची जमीन: 77
 एकूण कोरडवाहू जमीन: 54.53
 एकूण बागायती जमीन: 22.47
 सिंचन सुविधा
 सिंचनाचे स्रोत खालीलप्रमाणे आहेत (हेक्टरमध्ये क्षेत्रफळ):
 कालवे: 0
 विहिरी / कूप नलिका: 1.35
 तलाव / तळी: 53.18
 ओढे: 0
 इतर: 0
सामुदायिक वनह्क्क : 
ऑगस्ट २००९ ला वनहक्क कायदा (२००६) अंतर्गत  सामुदायिक वनहक्क प्राप्त करणारे देशातील हे पहीले गाव ठरले. प्राप्त अभिलेखानुसार गौण वनौपज गोळाकरणे, साठवणूक व विपणनाचे अधिकार ग्रामसभेला मिळाले आहेत. या वनहक्काची अंमलबजावणी करण्यासाठी संघर्ष करून  गावाने बांबू कापणी व विक्री करुन विक्रमी कोष निर्माण केला आहे. ह्या निधीचा विनियोग वन संवर्धन, शिक्षण व आरोग्य या कामांसाठी करण्याची ग्रामसभेची योजना आहे. दर वर्षी बांबू कापणी व विक्रीने हा कोष वाढतच राहाणार आहे.
सामुदायिक वनहक्काची नीट अंमलबजावणी करण्यासाठी वनखात्याप्रमाणेच "वन कार्य आयोजना" देखील बनविण्याची प्रक्रिया अंतीम टप्प्यात आहे.

ग्रामसभे तर्फे राबविले जाणारे उपक्रम: [तपशील टाकावयास हवा ]
१. ग्रामकोष
२. धान्यकोष
३. स्थानिक न्याय व्यवस्था
४. बायोग्यास प्रकल्प
५.सामुहिक वन व्यवस्थापन
६. पाणलोट क्षेत्र विकास
७.मध संकलन व प्रक्रिया
८. बांबू प्रक्रिया केंद्र
९. स्वयं सहाय्य गट व त्यांचे उपक्रम
१० वनोपज संकलन व विक्री
गावाचे वेगेळेपण :
सर्वसहमतीने ( बहूमताने नव्हे) निर्णय घेणे व सर्वसहमती होई पर्यंत संवाद करीत राहाणे हे या गावाचे वैशिष्ठ्य आहे. या प्रक्रियेच्या जोरावर  या गावाने आता पावेतो  संघर्ष करून ज्या अनेक बाबी साध्य केल्या त्या अभ्यासण्याजोग्या आहेत ( पहा: मिलींद बोकील लिखित: "गोष्ट मेंढा गावाची")
  उत्पादन:
 मेंढा ह्या गावी पुढील वस्तूंचे उत्पादन होते ( महत्वाच्या उतरत्या अनुक्रमाने):
       
मराठी अक्षरे युनिकोड मधे असून ती नीट दिसत नसल्यास संगणकाच्या सेटींग मधे बदल करावा लागेल. हे करण्यात मदतीसाठी  ईथे  कळ दाबा.
Site of Jana Vigyan Kendra                                                                                                           जन विज्ञान केंद्राचे संकेत स्थळ